Vrijwilligers in de palliatieve zorg
In Nederland zijn zo'n 13.000 opgeleide vrijwilligers actief die mantelzorgers en jou als zorgverlener ondersteunen bij de zorg voor palliatieve terminale patiënten. Thuis, in het hospice of in een zorginstelling. Deze vrijwilligers zijn van grote waarde voor het organiseren van de zorg zoals de patiënt die wil, op de plaats van zijn voorkeur en in lijn met zijn waarden, wensen en behoeften.
Wie zijn vrijwilligers in de palliatieve fase
Vrijwilligers in de palliatieve terminale zorg zijn opgeleide mensen die, in georganiseerd verband, tijd, aandacht en ondersteuning bieden aan patiënten in de laatste levensfase en hun naasten. Ze doen dit onbetaald en onverplicht, met als doel de kwaliteit van leven van de patiënt te verbeteren. VPTZ Nederland (Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg) is de landelijke koepelorganisatie van ruim 200 vrijwilligersorganisaties. Deze organisaties coördineren de inzet van vrijwilligers in jouw regio.
Naast vrijwilligers in hospices, zijn er ook vrijwilligers die mensen in de laatste levensfase en hun naasten thuis ondersteunen. Daarover gaat onderstaande informatie. Bij de start van hun inzet is er geen persoonlijke relatie tussen de patiënt en de thuisvrijwilliger. De vrijwilliger komt dus als onbekende, maar staat open om de patiënt en naasten te leren kennen en te ondersteunen op een manier die bij hen past. Alle vrijwilligers volgen een basisopleiding voordat ze worden ingezet en blijven hun kennis actueel houden door deelname aan trainingen en bijeenkomsten.
Waarom zijn vrijwilligers in de palliatieve fase belangrijk?
De nauwe samenwerking tussen jou als beroepsmatige zorgverlener, de betrokken mantelzorgers en vrijwilligers biedt voordelen voor alle betrokkenen:
Voor de patiënt brengt de betrokkenheid van een vrijwilliger rust. De patiënt weet dat zijn mantelzorgers en zorgverleners worden ondersteund. Vrijwilligers vormen daarnaast een belangrijke schakel in het mogelijk maken van het doorbrengen van die laatste levensfase op de plaats van voorkeur.
Voor mantelzorgers vullen vrijwilligers aan wat zij doen. Ze geven hen de gelegenheid om op adem te komen, een boodschap te doen of 's nachts rustig te slapen. Uit onderzoek blijkt dat 7 op de 10 mantelzorgers die voor een zieke in de laatste levensfase zorgen, zich overbelast voelt. Bij ongeveer 6.000 mensen per jaar die thuis overlijden, is hulp van een vrijwilliger gewenst. Mantelzorgers vinden het vaak moeilijk om te beginnen over de behoefte aan extra ondersteuning, vooral als het om naaste familie gaat.
Voor jou als zorgverlener geven vrijwilligers een gerust gevoel: je weet dat er iemand is als jij er even niet bent. Vrijwilligers kunnen helpen zodat mantelzorgers de zorg niet alleen hoeven te dragen en daarmee voorkomen dat mantelzorgers overbelast raken. Ze vormen een belangrijke schakel in het interdisciplinaire team rondom de patiënt.
Deskundigheid van vrijwilligers
Wat doen vrijwilligers wél?
Vrijwilligers in de palliatieve terminale zorg vullen aan wat familieleden en vrienden zelf doen of vervangen tijdelijk de mantelzorg. Ze kunnen:
- Aanwezig zijn en een luisterend oor bieden, aan zowel de patiënt als de naaste
- Hulp bieden bij persoonlijke verzorging (geen medische handelingen)
- Voorlezen of gezelschap houden
- Waken bij de patiënt
- Mantelzorgers ontlasten zodat die even op adem kunnen komen
Wat doen vrijwilligers níet?
VPTZ-vrijwilligers verrichten geen medische handelingen. Ze zijn geen verpleegkundigen of therapeuten. Hun belangrijkste taak is 'er zijn' en waar nodig tijd, aandacht en ondersteuning geven. Goede zorg in de laatste levensfase vraagt om een goed samenspel in de gouden driehoek van naasten, vrijwilligers en jou als beroepsmatige zorgverlener.
Kwaliteit en opleiding
Vrijwilligers hebben een basisopleiding gevolgd en blijven hun kennis actueel houden. Ze worden begeleid door ervaren coördinatoren. VPTZ Nederland heeft een eigen kwaliteitskompas ontwikkeld om de deskundigheid van vrijwilligers te borgen. In het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland (hoofdstuk 6.1) staan de competenties beschreven waaraan vrijwilligers moeten voldoen.
Lees meer over de deskundigheid van vrijwilligers in het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland.
Wanneer en hoe schakel ik vrijwilligers in?
Als zorgverlener signaleer je vaak als eerste de (dreigende) overbelasting van mantelzorgers. Het gesprek over extra hulp begint meestal bij jou als huisarts of verpleegkundige. Maak patiënten in de laatste levensfase en hun mantelzorgers attent op de mogelijkheden van VPTZ.
Zo vraag je een vrijwilliger aan
Op de website van VPTZ Nederland zie je welke organisatie je in jouw regio kan helpen aan de inzet van een vrijwilliger. Neem contact op met de VPTZ-organisatie om te bespreken wat de mogelijkheden zijn. De coördinator geeft je graag meer informatie over wat de vrijwilligersorganisatie voor jouw patiënt in de thuissituatie kan betekenen.
Het proces
- Jij of de mantelzorger neemt contact op met de VPTZ-organisatie in jouw regio
- De coördinator maakt een afspraak voor een intakegesprek met de patiënt en mantelzorgers
- In dat gesprek worden de situatie, wensen en mogelijkheden besproken
- De coördinator koppelt één of enkele passende, vaste vrijwilligers aan de situatie
- De vrijwilliger start met de ondersteuning
De ondersteuning van VPTZ in de thuissituatie is gratis voor de patiënt en kan vaak snel worden ingezet. VPTZ heeft een folder uitgebracht voor huisartsen, verpleegkundigen en sociaal werkers met tips over hoe je mensen kunt wijzen op de mogelijkheid om thuis ondersteuning te krijgen van een vrijwilliger.
Podcast
Ontdek via Carend Podcast met de podcast Vrijwilligers palliatieve terminale zorg. In deze podcast van Carend vertelt VPTZ-beleidsadviseur René Edinga over de waardevolle rol van VPTZ-vrijwilligers in de palliatieve terminale fase, zowel in hospices als bij mensen die thuis willen sterven. René legt ook uit hoe zorgverleners contact kunnen opnemen met een lokale VPTZ-organisatie voor ondersteuning door een thuisvrijwilliger of met een hospice.
‘Ik kan heel goed aanwezig zijn’ - Javira Bouwman (Pallium-interview)
Javira Bouwman rijdt op haar driewielfiets door Rotterdam-Charlois naar haar cliënten. Ze heeft reuma en heeft zelf een hartinfarct gehad, maar dat houdt haar niet tegen in haar werk als VPTZ-vrijwilliger. "Ik kan heel goed aanwezig zijn," zegt ze. Haar kracht zit hem niet in veel praten, maar in luisteren en er zijn voor mensen in hun laatste levensfase. Een inspirerend verhaal over verbinding maken, omgaan met verlies en wat dit werk haar leert over het leven.
Aan de slag!
- Bespreek tijdig de mogelijkheid van vrijwilligersinzet met patiënt en mantelzorgers. Wacht niet tot de overbelasting zich al heeft voorgedaan.
- Normaliseer de inzet van vrijwilligers. Leg uit dat vrijwilligers een normale en waardevolle aanvulling zijn op de mantelzorg en professionele zorg.
- Gebruik concrete voorbeelden van wat een vrijwilliger kan betekenen: "Een vrijwilliger kan een paar uur per week bij uw vader zitten, zodat u rustig boodschappen kunt doen."
- Wijs op de expertise van VPTZ-vrijwilligers. Ze zijn deskundig en ervaren in het begeleiden van mensen in de laatste levensfase.
- Zorg voor goede informatie-uitwisseling. Informeer de vrijwilligersorganisatie over relevante afspraken uit het individueel zorgplan.
- Betrek vrijwilligers bij multidisciplinair overleg waar dat relevant is, zodat zij goed op de hoogte blijven van de situatie.
- Bied mantelzorgers de folder Als sterven dichtbij komt van VPTZ Nederland aan.
- Leg contact met de VPTZ-organisatie in jouw regio om je netwerk uit te breiden en te weten wat de mogelijkheden zijn.
- Download de folder Hoe verwijs ik naar een vrijwilliger? Voor informatie over hoe je mensen kunt wijzen op de mogelijkheid om thuis ondersteuning te krijgen van een vrijwilliger.
- Lees meer over wat de vrijwilligers van VPTZ Nederland voor een patiënt en naasten kunnen betekenen in deze folder.
- Vertel de patiënt en naasten dat er voor hen informatie te vinden is op Overpalliatievezorg.
- Bespreek je ervaringen met een collega en leer van elkaar.