Ethisch handelen
In de palliatieve zorg krijg je regelmatig te maken met morele dilemma’s. Dat zijn situaties waarin jouw professionele waarden kunnen botsen met de wensen of overtuigingen van de patiënt en naasten. Van jou als zorgprofessional of vrijwilliger wordt verwacht dat je deze dilemma’s herkent en op een methodische manier verkent.
Het Kwaliteitskader palliatieve zorg Nederland benadrukt dat je als zorgprofessional of vrijwilliger in staat moet zijn om deze vragen te herkennen, bespreekbaar te maken en zorgvuldig te behandelen
Wat is ethische handelen?
Ethisch handelen gaat over het zorgvuldig omgaan met morele dilemma’s in de zorg voor patiënten in de palliatieve fase en hun naasten. Het gaat om het herkennen, erkennen en verkennen van vragen die vaak complex en emotioneel beladen zijn. Daarbij werk je altijd samen met de patiënt, de naasten en je collega’s.
Vier ethische principes1 vormen hierbij een belangrijk uitgangspunt:
- Respect voor het individu en diens autonomie: de patiënt beslist in principe zelf over zijn eigen zorg.
- Goed doen: je handelt in het belang van de patiënt.
- Niet-schaden: je zorgt dat je geen kwaad doet.
- Rechtvaardigheid en gelijke verdeling van middelen: je verdeelt zorg en middelen op een eerlijke manier.
Goede zorg is meer dan het toepassen van regels of principes. Het vraagt aandacht voor wat de patiënt nodig heeft, verantwoordelijkheid om hier iets mee te doen, competentie om passende zorg te bieden en responsiviteit voor de reactie van de patiënt. Daarbij staat de zorgrelatie centraal: goede zorg ontstaat in afstemming tussen de patiënt, naasten en zorgverlener en binnen de context waarin zij leven.
Morele dilemma’s kunnen bijvoorbeeld ontstaan rond het afzien van of stoppen met een behandeling, een niet-reanimeerbeleid, palliatieve sedatie, euthanasie of orgaandonatie. Ook spanning tussen de wensen van de patiënt en die van de naasten kan een moreel dilemma zijn.
Waarom is ethisch handelen belangrijk?
Ethische kwesties raken direct aan de kwaliteit van leven en sterven. Door hier zorgvuldig mee om te gaan:
- vergroot je het vertrouwen van patiënten en hun naasten.
- voorkom je misverstanden en conflicten.
- help je om samen tot besluiten te komen en vast te leggen.
- geef je houvast en duidelijkheid aan patiënten, naasten én het zorgteam.
Door aandacht te besteden aan ethische aspecten werk je niet alleen volgens wet- en regelgeving en professionele richtlijnen, maar draag je ook bij aan persoonsgerichte zorg die past bij de waarden en wensen van de patiënt.
Twijfel je weleens of je wel het juiste doet?
Herken je dit? Je twijfelt of een behandeling nog zin heeft. Of de familie wil iets anders dan de patiënt. Zulke situaties kunnen je onzeker maken en veel energie kosten. Daar is een instrument voor ontwikkeld: CURA.
CURA staat voor Concentreren, Uitstellen, Reflecteren en Actie ondernemen. In vier stappen loop je een lastige situatie door: je bepaalt waar de twijfel precies over gaat, je neemt de tijd voordat je een besluit neemt, je bekijkt de situatie vanuit verschillende perspectieven, en je kiest een vervolgstap. Een casus doorlopen kost ongeveer 25 minuten.
CURA is ontwikkeld in wetenschappelijk onderzoek van Amsterdam UMC (locatie VUmc), gefinancierd door ZonMw en getest samen met zorgprofessionals, patiënten, naasten en vrijwilligers uit de praktijk. Het instrument is intussen op meerdere plekken onderzocht en beschreven in wetenschappelijke tijdschriften en een proefschrift. Zorgprofessionals die CURA gebruiken, geven aan dat het hen helpt om zich beter in anderen te verplaatsen en beter om te gaan met de spanning die een moreel dilemma kan geven.
CURA: ondersteuning bij morele twijfel in de palliatieve zorg
Aan de slag!
- Signaleer morele dilemma’s tijdig en maak ze bespreekbaar met patiënten, naasten en collega’s.
Let op signalen zoals twijfel over doorgaan met behandeling, spanning tussen wensen van patiënt en naasten of vragen rond kwaliteit van leven. Gebruik gesprekskaarten of signaleringsinstrumenten en benoem je observaties open en neutraal. - Sta stil bij de levensbeschouwelijke en culturele context van het dilemma.
Morele vragen spelen zich af binnen een specifieke relatie en context. Reflecteer hierop samen met de patiënt, de naasten en je collega’s, en houd er rekening mee dat zij hier ieder anders naar kunnen kijken. - Leg de uitkomsten van gesprekken zorgvuldig vast in het proactief zorgplan.
Noteer afspraken, wensen en besluiten duidelijk, zodat alle betrokken zorgprofessionals en naasten weten wat er is afgesproken. - Organiseer een moreel beraad of vraag ondersteuning.
Zet bij complexe of gevoelige kwesties een moreel beraad in, geleid door een gespreksleider. Betrek zo nodig het gespecialiseerd team palliatieve zorg, een ethicus, een geestelijk verzorger of juridische ondersteuning. - Raadpleeg richtlijnen op Pallialine
- Gebruik beroepscodes van KNMG, V&VN of andere beroepsverenigingen als houvast.
Meer weten over ethisch handelen?
Noot:
1 Beauchamp, T. & Childress, J. (1979). Principles of biomedical ethics*. New York: Oxford University Press (zoals aangehaald in het Kwaliteitskader).