Juridische kaders
In de palliatieve zorg krijg je ook te maken met juridische kaders. Dat zijn wet- en regelgeving, erkende zorgstandaarden en professionele richtlijnen. Ze vormen samen de grenzen waarbinnen je zorg verleent én waarbinnen je kunt tegemoetkomen aan de waarden, wensen en behoeften van de patiënt en naasten en/of wettelijk vertegenwoordiger. Daarom is het belangrijk dat je als zorgprofessional toegang hebt tot juridische expertise bij de uitvoering van de zorg.
Wat zijn juridische kaders?
Juridische kaders gaan over wet- en regelgeving, erkende zorgstandaarden en professionele richtlijnen in de zorg voor patiënten in de palliatieve fase en hun naasten. Zo kun je tegemoetkomen aan de waarden, wensen en behoeften van de patiënt en de naasten, binnen de grenzen van wat wettelijk en professioneel mogelijk is.
Als zorgprofessional ken je deze kaders en handel je naar wettelijke aspecten van palliatieve zorg. Denk aan: inzage in het medisch dossier, informed consent, wilsverklaringen, onderzoek naar wilsbekwaamheid, de rol van wettelijk vertegenwoordigers, orgaandonatie, palliatieve sedatie, bewust stoppen met eten en drinken en euthanasie.
Welke wet- en regelgeving geldt er?
Bij de juridische onderwerpen genoemd op deze pagina hoort concrete wet- en regelgeving. Een overzicht van de belangrijkste wet- en regelgeving:
- Dossierinzage, informed consent, wilsverklaring en wilsbekwaamheid: deze vier onderwerpen zijn allemaal geregeld in dezelfde wet, de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO). Die bepaalt onder andere dat een patiënt zijn dossier mag inzien, dat je pas mag behandelen na toestemming, en wat er gebeurt als iemand (tijdelijk) niet in staat is om zelf te beslissen.
Rechten en plichten bij een medische behandeling (Rijksoverheid) - Wettelijk vertegenwoordiger: wie voor een patiënt beslist als die dat zelf niet meer kan, is geregeld via curatele, bewind of mentorschap (Burgerlijk Wetboek), of via een volmacht die iemand zelf heeft opgesteld.
Wettelijke vertegenwoordiging (Regelhulp, Ministerie van VWS) - Orgaandonatie: geregeld in de Wet op de orgaandonatie (ook wel de Donorwet). Sinds 2020 staat iedere volwassene in het Donorregister, standaard als donor ('geen bezwaar'), tenzij iemand zelf een andere keuze registreert.
Orgaandonatie en weefseldonatie (Rijksoverheid) - Palliatieve sedatie: het professionele kader hiervoor staat in de KNMG/IKNL-richtlijn Palliatieve sedatie.
Richtlijn Palliatieve sedatie (Palliaweb) - Bewust stoppen met eten en drinken: hiervoor is een gezamenlijke handreiking van KNMG en V&VN, met praktische handvatten voor zorgprofessionals.
Handreiking Zorg voor mensen die stoppen met eten en drinken (KNMG) - Euthanasie: geregeld in de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Wtl), met een vaste zorgvuldigheidsprocedure, waaronder een verplichte consultatie van een onafhankelijke (SCEN-)arts.
Euthanasie (KNMG) - Algemene richtlijnen palliatieve zorg: naast de specifieke richtlijn voor palliatieve sedatie zijn er landelijke richtlijnen voor bijna elk aspect van de palliatieve zorg (o.a. symptomen, rouw, zingeving).
Landelijke Richtlijnen Palliatieve Zorg (Palliaweb, voorheen bekend als Pallialine)
Dit overzicht is niet compleet, er kan in jouw situatie ook andere wet- en regelgeving gelden.
Waarom zijn juridische kaders belangrijk?
Ethische en juridische kwesties raken direct aan de kwaliteit van leven en sterven. Door hier zorgvuldig mee om te gaan:
- vergroot je het vertrouwen van patiënten en hun naasten.
- voorkom je misverstanden en conflicten.
- help je om gezamenlijke besluiten te nemen en vast te leggen.
- geef je houvast en duidelijkheid aan patiënten, naasten én het zorgteam.
Door aandacht te besteden aan ethische en juridische aspecten werk je niet alleen volgens wet- en regelgeving en professionele richtlijnen, maar draag je ook bij aan persoonsgerichte zorg die past bij de waarden en wensen van de patiënt.
Aan de slag!
- Handel binnen de geldende wet- en regelgeving, richtlijnen en professionele codes.
Ondersteun patiënten en naasten bij het opstellen of actualiseren van wilsverklaringen of juridische documenten. - Bespreek of er documenten zijn en of die actueel zijn.
Leg de betekenis en gevolgen uit in begrijpelijke taal. Verwijs door naar betrouwbare informatie en stimuleer juridisch of notarieel advies bij formele documenten zoals testament of ouderschapspapieren. - Begeleid wettelijk vertegenwoordigers in hun rol en geef uitleg aan kinderen waar nodig.
Licht toe welke taken en verantwoordelijkheden een vertegenwoordiger heeft. Help bij het begrijpen van de keuzes en geef, afhankelijk van de situatie, ook uitleg aan minderjarige kinderen over het besluitvormingsproces. - Bespreek tijdig waar wettelijke of principiële grenzen de wensen van de patiënt in de weg staan.
Geef aan wanneer een wens niet uitvoerbaar is binnen de geldende wet- en regelgeving of professionele normen, zodat er geen verrassingen ontstaan. - Ga na of er een wilsverklaring of wettelijk vertegenwoordiger is, ook als de patiënt niet meer kan communiceren.
Zet je in om eerder kenbaar gemaakte wensen van de patiënt op te volgen. Controleer of er een wilsverklaring is, of wensen op andere wijze zijn vastgelegd, en wie eventueel als wettelijk vertegenwoordiger optreedt.
Meer weten over juridische kaders?