Tijdige palliatieve zorg: haalbaar én waardevol in de oncologische praktijk

	Carly Heipon

Wat als we eerder met patiënten in gesprek gaan over wat voor hen écht belangrijk is? Niet pas wanneer het einde nadert, maar al tijdens het ziekteproces, ruim voor de laatste levensfase. Het tijdig integreren van palliatieve zorg in de oncologie draagt aantoonbaar bij aan een betere kwaliteit van leven, verminderde symptoomlast en een hogere tevredenheid over de zorg. Ondanks deze aangetoonde meerwaarde wordt palliatieve zorg in de dagelijkse praktijk onvoldoende en vaak laat geïntegreerd. Wat verstaan we eigenlijk onder tijdige integratie van palliatieve zorg en hoe kunnen we dit bevorderen?

Dit is wat Carly Heipon in haar proefschrift Timely integration of palliative care into oncology onderzocht heeft. Haar doel was om bij te dragen aan tijdige integratie van palliatieve zorg voor mensen met ongeneeslijke kanker en hun naasten.

Wat is tijdige integratie van palliatieve zorg? 
Tijdige palliatieve zorg betekent dat zorgverleners tijdig in gesprek gaan met patiënten over hun wensen, grenzen en doelen (=proactieve zorgplanning). Ook betekent het dat klachten en behoeften op fysiek, psychisch, sociaal en spiritueel vlak actief worden gesignaleerd en besproken. Uit het proefschrift van Heipon blijkt bovendien dat het betrekken van het specialistisch team palliatieve zorg vaak van grote waarde is, juist ook in een vroeg stadium. Deze drie onderdelen – proactieve zorgplanning, symptoommonitoring op vier dimensies en inzet van het specialistisch team – vormen samen de essentiële elementen van tijdige palliatieve zorg. 

Tijdige palliatieve zorg is individueel en situationeel, geen one-size-fits-all. Er is geen vast moment waarop palliatieve zorg moet beginnen, onder meer omdat dat afhangt van of en wanneer patiënten ervoor open staan om hierover in gesprek te gaan met zorgverleners. Hierdoor blijft het identificeren van het juiste moment om palliatieve zorg te introduceren een voortdurende uitdaging. Van belang voor het tijdig integreren van palliatieve zorg zijn een proactieve aanpak, sterke samenwerking tussen zorgverleners en sensitieve communicatie. Zorgverleners hebben hierbij oog voor non-verbale uitingen van patiënten en naasten, luisteren actief en stellen vervolgvragen. Zorgverleners benadrukten daarnaast het belang van stapsgewijze benadering, waarbij onderwerpen gerelateerd aan palliatieve zorg geleidelijk geïntroduceerd en besproken worden met patiënten en naasten. 

Hoe gaat het met de toepassing van tijdige palliatieve zorg In de praktijk?
Hoewel het belang van palliatieve zorg steeds breder wordt erkend, laat de toepassing in de praktijk nog ruimte voor verbetering. In maar 58% van de ziekenhuizen werden proactieve zorgplanningsgesprekken routinematig gevoerd, waarbij slechts 12% van de ziekenhuizen dit consequent in het hele ziekenhuis implementeerde. Ook symptoommonitoring wordt lang niet altijd systematisch toegepast. Ziekenhuizen die routinematig symptomen monitoren verwijzen vaker naar het specialistisch team palliatieve zorg (1,7% vs. 1,1%) en bieden vaker stages (70% vs. 35%) en onderwijs (61% vs. 17%) in palliatieve zorg aan, dan ziekenhuizen zonder symptoommonitoring.

Uit het onderzoek van Heipon blijkt echter dat het niet alleen wenselijk, maar ook haalbaar is om de essentiële elementen van palliatieve zorg (proactieve zorgplanning, symptoommonitoring op vier dimensies en inzet van het specialistisch team) tijdig toe te passen in ziekenhuizen. Zorgverleners in vier Nederlandse ziekenhuizen waren in staat om de elementen bij ongeveer de helft van de patiënten met ongeneeslijke kanker toe te passen.  Patiënten die deze zorg ontvingen vonden dit over het algemeen prettig en behulpzaam. De essentiële elementen zijn opgenomen in het SONCOS normeringsrapport 2025, wat tijdige integratie van palliatieve zorg in de oncologie verder gaat stimuleren.

Hoe pas ik als zorgverlener tijdige integratie van palliatieve zorg in de praktijk toe?
De resultaten van dit promotieonderzoek hebben directe implicaties voor de dagelijkse oncologische zorgpraktijk. Het is belangrijk om aan elke patiënt met ongeneeslijke kanker tijdig proactieve zorgplanning aan te bieden. Deze gesprekken kunnen (opnieuw) gevoerd worden bij toename van symptoomlast, een levensverwachting van minder dan een 1 jaar en/of een verandering in het behandeltraject. Daarnaast is het belangrijk om aandacht te hebben voor symptoommonitoring en symptoombehandeling op de vier dimensies, in ieder geval bij patiënten met een levensverwachting van minder dan 1 jaar. Hiervoor is het belangrijk dat (elektronische) patiënt gerapporteerde uitkomsten ((e)PROMS) geïntegreerd worden in de dagelijkse klinische praktijk. Hier zou bijvoorbeeld het USD-4D voor gebruikt kunnen worden. Het meest optimaal zou real-time monitoring zijn met een korte feedbackloop, waarbij de resultaten van patiënten kort na het invullen van de vragenlijst door een zorgverlener aan hen worden teruggekoppeld. Daarnaast moet het betrekken van het specialistisch team palliatieve zorg worden overwogen bij complexe problematiek, zoals bij symptoombelasting op meerdere dimensies, en/of als de patiënt dit wenst. 

Verbinding met het Nationaal Programma Palliatieve Zorg II (NPPZ II)
De aanbevelingen voor het tijdig integreren van palliatieve zorg in de oncologie sluiten naadloos aan bij de ambities van NPPZ II: Proactieve zorg en ondersteuning voor iedereen beschikbaar. Heipon benadrukt in haar onderzoek het belang van het tijdig voeren van gesprekken over wensen, doelen en behandelopties als essentieel onderdeel van tijdige palliatieve zorg. Met haar proefschrift biedt Heipon zowel een wetenschappelijke onderbouwing als praktische handvatten om palliatieve zorg tot een tijdig, systematisch, multidisciplinair en breed erkend onderdeel van zorg te maken.